Mail ons

Overzicht

Actieonderzoek: veranderen door samenspel tussen insiders en outsiders - II

Blogpost 10 Apr 2020

Wat is het verschil in onderzoek gericht op waarheidsvinding en participatief actieonderzoek? Min of meer onafhankelijk onderzoek door een adviseur naar problematiek in organisaties kan verhelderend zijn, maar participatief en generatief actieonderzoek levert iets anders op: niet alleen nieuwe kennis, maar ook daadwerkelijke verandering. Wilfred lichtte het verschil toe in Management & Consulting en deelt het nu als tweeluik op onze blog. [Lees deel I]

Kurt Lewin benadrukte dat we een organisatie echt goed leren kennen in en door onze pogingen om deze te veranderen. Uitgaande van dit inzicht verbinden we in actieonderzoek (experimenterend) veranderen en leren kennen (kennisontwikkeling) in een kort-cyclisch iteratief proces. Actieonderzoek is een manier van onderzoeken, veranderen en leren tegelijk. Wat bij meer traditioneel onderzoek-als-waarheidsvinding aan het eind komt, namelijk de vraag hoe de mensen in het systeem ertoe te brengen dat ze de uitkomsten van het onderzoek overnemen en op basis daarvan hun gedrag gaan veranderen, staat bij (participatief) actieonderzoek van meet af aan op de agenda, doordat het is ingebed in de dagelijkse dynamiek van het werk en doordat de insiders in interactie met de externe onderzoeker de onderzoeksagenda bepalen.

Er zijn allerlei manieren om actieonderzoek vorm te geven, en daarmee aan te sluiten op de specifieke vraagstukken en omstandigheden van het systeem in focus (voor overzicht en verdieping zie bijvoorbeeld: Coghlan, 2019; Reason & Bradbury, 2008). De verschillende actieonderzoekpraktijken delen de volgende uitgangspunten:

  • Participatief: betrokkenen (practitioners) onderzoeken hun eigen werkpraktijk/organisatie, daarbij begeleid door een ervaren actieonderzoeker.
  • Kennisontwikkeling (zoals in mainstream onderzoek) én daadwerkelijk veranderen zijn gelijkwaardige doelstellingen.
  • Het onderzoek krijgt gestalte in een iteratief proces van korte, opeenvolgende experimentele cycli: plan → act → observe → reflect → conceptualize → plan → act → etc.
  • In dit kort-cyclische proces zoeken de practitioners/actieonderzoekers met elkaar uit wat hun gezamenlijk beeld van de werkelijkheid is, op welke aspecten hun beleving en interpretatie van ‘de werkelijkheid’ juist verschillen, maar ook: wat ‘het goede’ is om te doen (ethische dimensie), wat zij met elkaar willen realiseren en wat de verschillende actoren daaraan (kunnen) gaan bijdragen.

Samenspel

In actieonderzoek blijkt het mogelijk om de kritische houding en onderzoeksexpertise van een ‘onafhankelijke’ derde te combineren met de inhoudelijke expertise, de lokale kennis en de gedrevenheid van de practitioners, die hun eigen werksysteem onderzoeken en veranderen. Die combinatie alleen garandeert nog geen succes – dat ontstaat pas gaandeweg, als het lukt om het samenspel goed vorm te geven. Dan kunnen zich verrassende inzichten en soms diepgaande veranderingen ontvouwen. Tegelijk is actieonderzoek een veeleisende onderzoeksvorm, die van alle betrokkenen veel aandacht, methodische scherpte en discipline vraagt.   

Als het gaat om organisatieonderzoek en kennisontwikkeling valt er dus wat te kiezen. Er zijn vele vormen van organisatieonderzoek, variërend van (enerzijds) ‘onafhankelijk’ onderzoek, gebruikmakend van de relatieve onpartijdigheid van de onderzoeker/buitenstaander en resulterend in een zo objectief mogelijk beeld van wat er gaande is, tot (anderzijds) participatief actieonderzoek, gebruikmakend van de samenwerking tussen outsiders en insiders, en resulterend in zowel daadwerkelijke verandering en breed gedragen inzichten in hoe het in de organisatie werkt.  

Participatief onderzoek maakt deel uit van verschillende Sioo-programma’s, waaronder Executive Change Management. In de ECM combineer je als bestuuder de positie van insider met de blik van de buitenstaander.

Ontdek Executive Change Management


Coghlan, David (2019). Doing Action Research in Your Own Organization.
Reason, Peter & Hilary Bradbury (2008). The SAGE Handbook of Action Research.
Van Dongen, H.J. van, W.A.M. de Laat & A.J.J.A. Maas (1996). Een kwestie van verschil.
Verweij, Wilfred (2011). Ordebewakers en ordeverstoorders.      

Wat is het verschil in onderzoek gericht op waarheidsvinding en participatief actieonderzoek? Min of meer onafhankelijk onderzoek door een adviseur naar problematiek in organisaties kan verhelderend zijn, maar participatief en generatief actieonderzoek levert iets anders op: niet alleen nieuwe kennis, maar ook daadwerkelijke verandering. Wilfred lichtte het verschil toe in Management & Consulting en deelt het nu als tweeluik op onze blog. [Lees deel I]

Kurt Lewin benadrukte dat we een organisatie echt goed leren kennen in en door onze pogingen om deze te veranderen. Uitgaande van dit inzicht verbinden we in actieonderzoek (experimenterend) veranderen en leren kennen (kennisontwikkeling) in een kort-cyclisch iteratief proces. Actieonderzoek is een manier van onderzoeken, veranderen en leren tegelijk. Wat bij meer traditioneel onderzoek-als-waarheidsvinding aan het eind komt, namelijk de vraag hoe de mensen in het systeem ertoe te brengen dat ze de uitkomsten van het onderzoek overnemen en op basis daarvan hun gedrag gaan veranderen, staat bij (participatief) actieonderzoek van meet af aan op de agenda, doordat het is ingebed in de dagelijkse dynamiek van het werk en doordat de insiders in interactie met de externe onderzoeker de onderzoeksagenda bepalen.

Er zijn allerlei manieren om actieonderzoek vorm te geven, en daarmee aan te sluiten op de specifieke vraagstukken en omstandigheden van het systeem in focus (voor overzicht en verdieping zie bijvoorbeeld: Coghlan, 2019; Reason & Bradbury, 2008). De verschillende actieonderzoekpraktijken delen de volgende uitgangspunten:

  • Participatief: betrokkenen (practitioners) onderzoeken hun eigen werkpraktijk/organisatie, daarbij begeleid door een ervaren actieonderzoeker.
  • Kennisontwikkeling (zoals in mainstream onderzoek) én daadwerkelijk veranderen zijn gelijkwaardige doelstellingen.
  • Het onderzoek krijgt gestalte in een iteratief proces van korte, opeenvolgende experimentele cycli: plan → act → observe → reflect → conceptualize → plan → act → etc.
  • In dit kort-cyclische proces zoeken de practitioners/actieonderzoekers met elkaar uit wat hun gezamenlijk beeld van de werkelijkheid is, op welke aspecten hun beleving en interpretatie van ‘de werkelijkheid’ juist verschillen, maar ook: wat ‘het goede’ is om te doen (ethische dimensie), wat zij met elkaar willen realiseren en wat de verschillende actoren daaraan (kunnen) gaan bijdragen.

Samenspel

In actieonderzoek blijkt het mogelijk om de kritische houding en onderzoeksexpertise van een ‘onafhankelijke’ derde te combineren met de inhoudelijke expertise, de lokale kennis en de gedrevenheid van de practitioners, die hun eigen werksysteem onderzoeken en veranderen. Die combinatie alleen garandeert nog geen succes – dat ontstaat pas gaandeweg, als het lukt om het samenspel goed vorm te geven. Dan kunnen zich verrassende inzichten en soms diepgaande veranderingen ontvouwen. Tegelijk is actieonderzoek een veeleisende onderzoeksvorm, die van alle betrokkenen veel aandacht, methodische scherpte en discipline vraagt.   

Als het gaat om organisatieonderzoek en kennisontwikkeling valt er dus wat te kiezen. Er zijn vele vormen van organisatieonderzoek, variërend van (enerzijds) ‘onafhankelijk’ onderzoek, gebruikmakend van de relatieve onpartijdigheid van de onderzoeker/buitenstaander en resulterend in een zo objectief mogelijk beeld van wat er gaande is, tot (anderzijds) participatief actieonderzoek, gebruikmakend van de samenwerking tussen outsiders en insiders, en resulterend in zowel daadwerkelijke verandering en breed gedragen inzichten in hoe het in de organisatie werkt.  

Participatief onderzoek maakt deel uit van verschillende Sioo-programma’s, waaronder Executive Change Management. In de ECM combineer je als bestuuder de positie van insider met de blik van de buitenstaander.

Ontdek Executive Change Management


Coghlan, David (2019). Doing Action Research in Your Own Organization.
Reason, Peter & Hilary Bradbury (2008). The SAGE Handbook of Action Research.
Van Dongen, H.J. van, W.A.M. de Laat & A.J.J.A. Maas (1996). Een kwestie van verschil.
Verweij, Wilfred (2011). Ordebewakers en ordeverstoorders.