Mail ons

Overzicht

De waterputten van de digitale transformatie

Blogpost 26 Sep 2019

Een aantal jaren geleden heb ik meerdere opdrachten in de NGO-wereld mogen doen. NGO’s die ingewikkelde klussen in ingewikkelde omgevingen doen, waar kluwens van actoren en factoren op elkaar inwerken. Ook toen was het al lang geleden dat ze  de waterputten zelf nog boorden.

Wegwijs worden in een nieuwe context verloopt voor mij deels via de zoek- en vervangfunctie in terminologie. ‘Oh hier gebruiken ze dat woord, in mijn persoonlijke woordenboekje staat dat voor X. Zo “vertaalde” ik in eerste instantie het begrip Theory of Change als ‘veranderaanpak’ of ‘veranderredenering’, tot ik er al lerend en werkend achter kwam dat het een andere lading heeft.

De laatste tijd word ik geconfronteerd met vraagstukken rond ‘De Digitale Transformatie’. Nog afgezien van de constatering dat er een hele wereld schuil gaat achter dit begrip en dat dé digitale transformatie een veelkoppig fenomeen is en dat dé aanpak voor dé digitale transformatie niet bestaat, is er iets in de digitale transformatie dat mij deed denken aan het gedachtegoed van de Theory of Change (ToC). Volgens mij zou het concept ToC iets kunnen bijdragen aan het denken en handelen in het kader van digitale transformatie.

De grote beloftes van de digitale transformatie

De digitale transformatie, die niet gaat over ‘meer’ of ‘beter’, maar over ‘anders’,  maakt ontwikkelingen als smart cities of e-health mogelijk, om maar twee voorbeelden te geven. Een slimme stad is een stad die informatietechnologie en ‘Internet of Things’ gebruikt om de stad te besturen en beheren. Dus zowel de “administratie” als de voorzieningen en de infrastructuur, met als doel de levenskwaliteit van burgers te verhogen en het ondernemersklimaat voor bedrijven positief te stimuleren.

Digitale gezondheidszorg probeert met een mix van hard- en software de hedendaagse gezondheidsproblemen en – uitdagingen aan te pakken. Het gaat om producten en diensten die beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg en hun cliënten helpen in het voorkomen en genezen van ziektes en het bevorderen van gezondheid en welzijn.

In de slimme stad en in de digitale gezondheidszorg gaat het echt anders dan nu, maar hoe anders precies kunnen we nog niet inschatten. De digitale transformatie die we hier bespreken, heeft echter uiteindelijk grote gevolgen voor onze organisaties, economie en samenleving. In het licht van die gevolgen kan de Theory of Change ons helpen weloverwogen stappen te maken.

Theory of Change

De Theory of Change is een methodologie voor sociale verandering die ontstaan is in een poging om beter te begrijpen waarom het ene project succesvoller is dan het andere. Dit leidde tot een methodologie  die vanuit de -op de lange termijn gewenste- uitkomst terug redeneert naar logische opeenvolgende interventies waarbij de uitkomsten van de ene interventie de input vormt voor de volgende, oftewel: ‘outcome mapping’. In het begin werd de ToC soms wat rigide opgepakt met een te lineair en statisch proces, maar al snel werd de methodologie verrijk met systemisch gedachtegoed, waardoor er ook permanente bijsturing mogelijk was en er een lerend systeem rondom de ambitie ontstaat.

Een aantal essentiële uitganspunten van de methodologie zijn:

  • Bij de start wordt met relevante stakeholders de ambitie voor de toekomst en de langetermijndoelen in kaart gebracht. Wat zie we voor ons? En voor welke doelen willen we verantwoordelijk zijn?
  • Vervolgens gaat het ‘backwards mappen’ niet om de activiteiten maar om welke condities er gerealiseerd moeten zijn om een volgende stap te kunnen zetten. Door de precieze formulering kan dat een gelaagd systeem van bijvoorbeeld drie of vier conditielagen zijn. Het gaat om het leggen van verbanden, niet omdat het zo zál verlopen maar omdat je dénkt dat het zo zal verlopen.
  • Omdat social change een langdurig proces is, worden er indicatoren ter monitoring van de condities geformuleerd. Wat willen we zien om te weten of het gerealiseerd is?
  • Pas dan ga je kijken met wat voor interventies de condities gerealiseerd kunnen worden.

In organisaties wordt vaak een ‘zodat-renedering’ gebruikt: we doen een mediacampagne, zodat het publiek zich bewust wordt, zodat die publieke bewustwording de bestuurders aanzet tot ‘Y’. Zo wordt er ‘vooruit geredeneerd’ naar de gewenste uitkomst in plaats van via condities terug te redeneren en dan pas de interventies te kiezen. Deze redenering zorgt ervoor dat met de gekozen interventies in het kader van de digitale transformatie vaak de technologie voorop komt te staan.

Digitale transformatie en Theory of Change

Technologische ontwikkelingen zijn de motor van de digitale transformatie, maar die technologie an sich zorgt niet voor de transformatie. De echte transformatie van de digitale transformatie is een mentale transformatie, wanneer het echt anders is in het integrale samenspel van actoren, instituties, organiseren, systemen, processen, technologie en mensen. In dat samenspel kan het alle kanten opgaan. Aan de ene kant kan je een optimistisch beeld zien van een toekomstige wereld als een soort luilekkerland voor iedereen en tegelijkertijd kun je een pessimistisch beeld voorstellen, een toekomstige wereld met een zeer grote scheiding tussen de have’s en de have nots.

In dat licht lijkt mij het zinvol om veel verschillende groepen actoren te betrekken en niet alleen de ‘deskundigen’ en de ‘usual suspects’. Het gaat immers over grote ambities en veel verschillende condities. Daarnaast is het ook gewoon noodzakelijk, want de gemeente alleen is niet in staat om een smart city te realiseren en een ziekenhuis kan niet in zijn eentje e-health in de regio voor elkaar krijgen. Een zorgvuldig proces waarin de condities en de samenhang daarin in kaart worden gebracht, helpt misschien ook om eerder met elkaar de consequenties voor de verschillende partijen in beeld te krijgen en die tot onderwerp van gesprek te maken. Bovendien zou dat ons in staat moeten stellen om minder verrast te worden als de schaduwzijde van digitale transformatie zich laat zien.

Uiteraard geldt ook dan nog dat het in de realiteit vaak anders loopt dan vooraf gedacht werd, maar op basis van goede voorbereiding kan je beter bijsturen, ook in minder grote en lang lopende processen. ToC is wat mij betreft geen uitgetekende roadmap, maar een methodologie om met verschillende stakeholders de geambieerde toekomst te verkennen en de condities daarvoor te onderzoeken. Die waterputten zorgen er namelijk niet uit zichzelf voor dat het schone drinkwater bij de juiste mensen terecht komt en daarmee de gezondheid bevordert. Dat kan alleen onder de juiste condities en in de NGO-wereld hebben die vaak te maken met democratie, inclusie, gendergelijkheid en corruptie; om er maar een paar te noemen.

Next level consulting

De focus in de digitale transformatie ligt wat mij betreft -met grote ambities als smart cities en e-health in gedachten- te veel op het niveau van de “tech dingen“: tools, apps en andere technologie: de waterputten van de digitale transformatie en te weinig op het totale complexe ecosysteem.De digitale transformatie die door sommigen bejubeld en omarmd wordt en door anderen wordt weggezet als; “loopt zo’n vaart niet”, “niks nieuws onder de zon” en “ze zeggen al zo lang dat er disrupties gaande zijn” is geen doel op zich. Het is één van de ontwikkelingen die invloed hebben op de samenleving.

Voor mij is deze ontwikkeling te belangrijk om maar te laten gebeuren of over te laten aan enkele partijen of specialismes. Samenwerken met verschillende organisaties, overheden gevestigde organisaties, startups én tussen professionals met verschillende achtergronden is een van de lastigste vraagstukken die er zijn. Dat vraagt om verbinders, mensen die de verschillende werelden voldoende begrijpen om bij te dragen aan het van en met elkaar leren van betrokkenen uit de verschillende organisaties en de verschillende professionals. Het vraagt ook om actoren die systemisch kijken, denken en handelen en voorbij de geïsoleerde kortetermijndoelen zicht kunnen krijgen en houden op bedoelde en onbedoelde neveneffecten.

In deze digitale transformatie zie ik mooie taken en rollen voor interne en externe adviseurs liggen, om met betrokken organisaties en professionals op te trekken zodat er collectiever en integraler en vanuit meer verbinding en samenhang gewerkt kan worden aan de transformatie van de samenleving.

Wil jij hiermee aan de slag?

Een aantal jaren geleden heb ik meerdere opdrachten in de NGO-wereld mogen doen. NGO’s die ingewikkelde klussen in ingewikkelde omgevingen doen, waar kluwens van actoren en factoren op elkaar inwerken. Ook toen was het al lang geleden dat ze  de waterputten zelf nog boorden.

Wegwijs worden in een nieuwe context verloopt voor mij deels via de zoek- en vervangfunctie in terminologie. ‘Oh hier gebruiken ze dat woord, in mijn persoonlijke woordenboekje staat dat voor X. Zo “vertaalde” ik in eerste instantie het begrip Theory of Change als ‘veranderaanpak’ of ‘veranderredenering’, tot ik er al lerend en werkend achter kwam dat het een andere lading heeft.

De laatste tijd word ik geconfronteerd met vraagstukken rond ‘De Digitale Transformatie’. Nog afgezien van de constatering dat er een hele wereld schuil gaat achter dit begrip en dat dé digitale transformatie een veelkoppig fenomeen is en dat dé aanpak voor dé digitale transformatie niet bestaat, is er iets in de digitale transformatie dat mij deed denken aan het gedachtegoed van de Theory of Change (ToC). Volgens mij zou het concept ToC iets kunnen bijdragen aan het denken en handelen in het kader van digitale transformatie.

De grote beloftes van de digitale transformatie

De digitale transformatie, die niet gaat over ‘meer’ of ‘beter’, maar over ‘anders’,  maakt ontwikkelingen als smart cities of e-health mogelijk, om maar twee voorbeelden te geven. Een slimme stad is een stad die informatietechnologie en ‘Internet of Things’ gebruikt om de stad te besturen en beheren. Dus zowel de “administratie” als de voorzieningen en de infrastructuur, met als doel de levenskwaliteit van burgers te verhogen en het ondernemersklimaat voor bedrijven positief te stimuleren.

Digitale gezondheidszorg probeert met een mix van hard- en software de hedendaagse gezondheidsproblemen en – uitdagingen aan te pakken. Het gaat om producten en diensten die beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg en hun cliënten helpen in het voorkomen en genezen van ziektes en het bevorderen van gezondheid en welzijn.

In de slimme stad en in de digitale gezondheidszorg gaat het echt anders dan nu, maar hoe anders precies kunnen we nog niet inschatten. De digitale transformatie die we hier bespreken, heeft echter uiteindelijk grote gevolgen voor onze organisaties, economie en samenleving. In het licht van die gevolgen kan de Theory of Change ons helpen weloverwogen stappen te maken.

Theory of Change

De Theory of Change is een methodologie voor sociale verandering die ontstaan is in een poging om beter te begrijpen waarom het ene project succesvoller is dan het andere. Dit leidde tot een methodologie  die vanuit de -op de lange termijn gewenste- uitkomst terug redeneert naar logische opeenvolgende interventies waarbij de uitkomsten van de ene interventie de input vormt voor de volgende, oftewel: ‘outcome mapping’. In het begin werd de ToC soms wat rigide opgepakt met een te lineair en statisch proces, maar al snel werd de methodologie verrijk met systemisch gedachtegoed, waardoor er ook permanente bijsturing mogelijk was en er een lerend systeem rondom de ambitie ontstaat.

Een aantal essentiële uitganspunten van de methodologie zijn:

  • Bij de start wordt met relevante stakeholders de ambitie voor de toekomst en de langetermijndoelen in kaart gebracht. Wat zie we voor ons? En voor welke doelen willen we verantwoordelijk zijn?
  • Vervolgens gaat het ‘backwards mappen’ niet om de activiteiten maar om welke condities er gerealiseerd moeten zijn om een volgende stap te kunnen zetten. Door de precieze formulering kan dat een gelaagd systeem van bijvoorbeeld drie of vier conditielagen zijn. Het gaat om het leggen van verbanden, niet omdat het zo zál verlopen maar omdat je dénkt dat het zo zal verlopen.
  • Omdat social change een langdurig proces is, worden er indicatoren ter monitoring van de condities geformuleerd. Wat willen we zien om te weten of het gerealiseerd is?
  • Pas dan ga je kijken met wat voor interventies de condities gerealiseerd kunnen worden.

In organisaties wordt vaak een ‘zodat-renedering’ gebruikt: we doen een mediacampagne, zodat het publiek zich bewust wordt, zodat die publieke bewustwording de bestuurders aanzet tot ‘Y’. Zo wordt er ‘vooruit geredeneerd’ naar de gewenste uitkomst in plaats van via condities terug te redeneren en dan pas de interventies te kiezen. Deze redenering zorgt ervoor dat met de gekozen interventies in het kader van de digitale transformatie vaak de technologie voorop komt te staan.

Digitale transformatie en Theory of Change

Technologische ontwikkelingen zijn de motor van de digitale transformatie, maar die technologie an sich zorgt niet voor de transformatie. De echte transformatie van de digitale transformatie is een mentale transformatie, wanneer het echt anders is in het integrale samenspel van actoren, instituties, organiseren, systemen, processen, technologie en mensen. In dat samenspel kan het alle kanten opgaan. Aan de ene kant kan je een optimistisch beeld zien van een toekomstige wereld als een soort luilekkerland voor iedereen en tegelijkertijd kun je een pessimistisch beeld voorstellen, een toekomstige wereld met een zeer grote scheiding tussen de have’s en de have nots.

In dat licht lijkt mij het zinvol om veel verschillende groepen actoren te betrekken en niet alleen de ‘deskundigen’ en de ‘usual suspects’. Het gaat immers over grote ambities en veel verschillende condities. Daarnaast is het ook gewoon noodzakelijk, want de gemeente alleen is niet in staat om een smart city te realiseren en een ziekenhuis kan niet in zijn eentje e-health in de regio voor elkaar krijgen. Een zorgvuldig proces waarin de condities en de samenhang daarin in kaart worden gebracht, helpt misschien ook om eerder met elkaar de consequenties voor de verschillende partijen in beeld te krijgen en die tot onderwerp van gesprek te maken. Bovendien zou dat ons in staat moeten stellen om minder verrast te worden als de schaduwzijde van digitale transformatie zich laat zien.

Uiteraard geldt ook dan nog dat het in de realiteit vaak anders loopt dan vooraf gedacht werd, maar op basis van goede voorbereiding kan je beter bijsturen, ook in minder grote en lang lopende processen. ToC is wat mij betreft geen uitgetekende roadmap, maar een methodologie om met verschillende stakeholders de geambieerde toekomst te verkennen en de condities daarvoor te onderzoeken. Die waterputten zorgen er namelijk niet uit zichzelf voor dat het schone drinkwater bij de juiste mensen terecht komt en daarmee de gezondheid bevordert. Dat kan alleen onder de juiste condities en in de NGO-wereld hebben die vaak te maken met democratie, inclusie, gendergelijkheid en corruptie; om er maar een paar te noemen.

Next level consulting

De focus in de digitale transformatie ligt wat mij betreft -met grote ambities als smart cities en e-health in gedachten- te veel op het niveau van de “tech dingen“: tools, apps en andere technologie: de waterputten van de digitale transformatie en te weinig op het totale complexe ecosysteem.De digitale transformatie die door sommigen bejubeld en omarmd wordt en door anderen wordt weggezet als; “loopt zo’n vaart niet”, “niks nieuws onder de zon” en “ze zeggen al zo lang dat er disrupties gaande zijn” is geen doel op zich. Het is één van de ontwikkelingen die invloed hebben op de samenleving.

Voor mij is deze ontwikkeling te belangrijk om maar te laten gebeuren of over te laten aan enkele partijen of specialismes. Samenwerken met verschillende organisaties, overheden gevestigde organisaties, startups én tussen professionals met verschillende achtergronden is een van de lastigste vraagstukken die er zijn. Dat vraagt om verbinders, mensen die de verschillende werelden voldoende begrijpen om bij te dragen aan het van en met elkaar leren van betrokkenen uit de verschillende organisaties en de verschillende professionals. Het vraagt ook om actoren die systemisch kijken, denken en handelen en voorbij de geïsoleerde kortetermijndoelen zicht kunnen krijgen en houden op bedoelde en onbedoelde neveneffecten.

In deze digitale transformatie zie ik mooie taken en rollen voor interne en externe adviseurs liggen, om met betrokken organisaties en professionals op te trekken zodat er collectiever en integraler en vanuit meer verbinding en samenhang gewerkt kan worden aan de transformatie van de samenleving.

Wil jij hiermee aan de slag?