Mail ons

Overzicht

Freudiaans leiderschap in het MBO?

Blogpost 23 Feb 2021

Logisch natuurlijk: de huidige aandacht voor zorgprofessionals, politiemensen en BOA’s. Om maar een paar ‘cruciale’ beroepsgroepen te noemen. Een heel groot deel daarvan wordt opgeleid in het MBO. Ze werken in de vuurlinie van de coronacrisis of ze zijn ‘de sjaak’: ontslagen of geen werk zoals facilitaire medewerkers en fitnesstrainers. Achter de schermen en vanuit hun virtuele thuiskantoren, zetten onderwijsleiders zich vaak onzichtbaar en bescheiden in voor “hun” studenten, docenten en medewerkers. Bestuurders, directeuren en managers in het MBO worden momenteel mentaal extra op de proef gesteld. Iemand die baanbrekend werk verricht heeft voor onze binnenkant is Sigmund Freud. Wat speelde er eigenlijk in zijn tijd? En wat als een onderwijsbestuurder, directeur of manager in het MBO bij Freud op de divan zou liggen?

Iedereen heeft zo zijn verslaving. Corona transformeert mij in de avonduren in een Netflix-junkee. Ik kies ervoor om de serie ‘Freud’ aan te klikken. Zijn gedachtegoed heeft me in leven en werk veel gebracht, dus ik ben benieuwd. En bovendien, zo bedenk ik me: het is misschien wel een aantrekkelijke kans … amusement en er valt vast iets te leren en te ontdekken, nietwaar?

Meteen in aflevering 1 kom ik in een scène terecht die mijn hart steelt. Het speelt zich af in een collegezaal. Zo’n fraaie, amfitheater-achtige. De fysieke onderwijsplek: het is vandaag de dag een beladen omgeving geworden waar zo bitter weinig gebeurt. Juist in het MBO waar de praktijk zo zwaar weegt en die je maar zo moeilijk kunt raken in een online les. Een mismatch voor MBO-studenten. Doeners die verplicht thuis moeten zitten. Dat accordeert natuurlijk voor geen meter. Stel dat we met Freud zouden zijn: hoe kunnen we hier dan naar kijken?

Hystera

Tja, het oog wil ook wat. Dat weten ze bij Netflix maar al te goed. Dus kijken we vanaf het begin van de serie naar een jonge, mooi bebaarde dr. Sigmund Freud, begeesterd en bij tijd en wijle onzeker. Hij worstelt met kritische vakgenoten, met zichzelf en zijn familie. Zijn theorie en prille praktijkwerk rondom ‘catharsis’ (psychoanalyse) is baanbrekend maar ook zeer omstreden. Eind 19e eeuw is ‘hysterie’ een bekende, psychische aandoening. Onze recente ervaring met het begrip betreft de massahysterie die gepaard gaat met rellende onrustmakers bij de invoering van de avondklok. Bij hysterie is er een compleet verlies van zelfbeheersing maar soms nog veel erger: ernstige vormen van angst.

De onbetwistbare en heersende diagnoses in Freuds tijd? Een fysiologische aandoening van het brein of een ordinaire schreeuw om aandacht. De geestesziekte wordt door de goegemeente gedempt en gedimd tegen de achtergrond van een dominerende maatschappelijke mal met bekrompen mores en strenge manieren. Vooral vrouwen zijn de klos waarbij ze volgens een klassiek en onderdanig ideaalbeeld ten dienste moeten staan van een masculiene wereld. Het woord hysterie is overigens afgeleid van ‘hystera’: het Griekse woord voor baarmoeder. In de Middeleeuwen werd gedacht dat hysterie bij vrouwen ervoor zorgde dat de baarmoeder rondzwerft in het lijf, op zoek naar een kind.

Deep down

Het MBO en Freud hebben iets essentieels gemeenschappelijk: passie voor de praktijk. Al vroeg in zijn loopbaan houdt Freud zich bezig met praktische experimenten en wat er nou wérkelijk gaande is, in het doen en laten van mensen. In zijn beroepsgroep ligt dat echter gevoelig. Freud ontpopt zich echter tot een invloedrijke wetenschapper met een erfenis die er nog steeds toe doet. De kern? Voluit onderzoeken en erkennen wat het échte verhaal is; al het mooie, het waarachtige en ook alle pijn, de folteringen, het traumatische. Vooral dat wat ‘deep down’ weggestopt en weggeduwd wordt. Wat er niet mag zijn maar er wel degelijk is. Wat Freud deed heeft in onze tijd doorgewerkt in allerlei afgeleide vormen van persoonlijke reflectie en vormen van zelfonderzoek omdat persoonlijke kwesties zich ook manifesteren op de werkvloer.

Mijn gedachten gaan weer naar de onderwijsleiders en het aspect van verbinden; een kerncompetentie in het leiderschap en in deze crisistijd nog belangrijker dan het al was. Maar hoe doe je dat via een Teams-meeting of Zoomsessie? Met dikwijls haperende verbindingen, onscherpe beelden, koekeloerend naar mensen en collega’s die je zo graag weer ‘es op ware grootte zou willen zien. En in hoeverre lukt het eigenlijk om in je uppie verbinding te maken met jezelf? Dat brengt ons weer bij ‘zielenknijper’ Freud.

Fragiel

In de tweede helft van de 19e eeuw leert Freud in zijn twintiger jaren het werk van Jean-Martin Charcot kennen en bezoekt hem in Parijs. In de herfst van zijn loopbaan houdt Charcot zich bezig met onderzoek naar hysterie waarvoor hij onder meer hypnose gebruikt. Geïnspireerd en gedreven om dit nieuwe behandelveld te exploreren kijk ik in de 1e aflevering van de Netflix-serie naar Freuds vurige pleidooi over ‘het onbewuste’. Het pleidooi grijpt me bij me de keel. De scène laat zien hoe broos Freud zich daar voelt, kwetsbaar. Hoe lastig het is om iets uit de doeken te doen wat je belangrijk vindt en waar je in gelooft.

Is dat ook niet wat onderwijsleiders vandaag de dag meemaken? Een bestuurder weet: ‘it’s lonely at the top’ maar het is nu wel erg lonely voor hen …. in de thuisomgeving. Hetzelfde geldt voor de onderwijsdirecteur, opleidings- of teammanager volop bezig met koortsachtig improviseren terwijl het tegelijkertijd knaagt en je je eenzaam voelt. Een verlangen om in dat onderwijsgebouw te zijn, met studenten, medewerkers en docenten.

In het hol van de leeuw

De zittende garde heeft altijd wat te verliezen. En zo is het ook destijds in Freuds woonplaats Wenen, een bloeiende stad. We schrijven eind 19e eeuw, de fin de siècle-periode. De bestaande orde wordt in dat tijdsgewricht volop op de proef gesteld. Neem bijvoorbeeld Charles Darwin met zijn revolutionaire evolutieleer. Een tijd met nieuwe verwachtingen maar ook met angst. Een tegenstrijdige en verwarrende tijd waarbij de macht van de ‘upper class’, de bourgeoisie wordt bedreigd. Ik luister weer naar Freud; ik zie hem de collegezaal inkijken. Hij oogt schuchter en vastberaden tegelijkertijd. Zijn toehoorders zijn sceptisch. Hoorbare, afkeurende opmerkingen. Bijna hooliganesk zoals mensen zich roeren. En toch …

‘Sigismund’ zoals hij officieel heet, zet door. Harde ‘data’ ontbreken in zijn betoog noch is zijn visie doorwrocht. Zijn opvattingen zijn fundamenteel anders en staan haaks op de traditie van De Verlichting waarbij wetenschap moet kloppen, rationeel en maakbaar. Ik denk aan die onderwijsleider. Plannen maken terwijl zoveel zekerheden op losse schroeven staan. Vooruitkijken in een onzekere, broze en onvoorspelbare tijd. Het wordt van leiders verwacht om richting te geven terwijl diezelfde leiders naar houvast zoeken, naar opties en scenario’s.

De zittende garde

Ik en zovelen met mij behoren ook tot een soort ‘zittende’ garde. Teruggetrokken en op een stoel achter een scherm. COVID-19 doet onze regering ertoe bewegen om een stevige mal te maken met leefregels, dwingende maatregelen en zelfs een avondklok, rationaal onderbouwd door RIVM- en WHO-data. We zijn allemaal patiënten van een wereld die nog steeds ziek is. Via ‘de socials’ en nieuwskanalen zie ik mensen hunkeren naar vrijheid en fysiek contact. Vaccinatie is de reddingsboei. Ik heb er een ambivalent gevoel bij: we willen ons weer vrij kunnen bewegen, onder de mensen, genieten van een spontaan drankje op het terras. Doen zoals we deden. En tegelijkertijd willen we het anders, niet meer routinematig op pad en niet klakkeloos terug naar toen want deze pandemische tijd heeft ons ook veel geleerd en gebracht.

Als ik het script zou moeten schrijven voor een extra Netflix-aflevering die zich afspeelt in het hier en nu, dan schat ik in dat Freud ook zijn ups en downs zou hebben, ook nieuwe inzichten op zou doen en online doormodderen. Hij zou vast ook blijven experimenteren en leren vanuit de praktijk. Hij zou het waarschijnlijk eens zijn met een andere baanbrekende wetenschapper van een volgende generatie na hem: Albert Einstein die ooit zei: ‘Life is like riding a bicycle. To keep your balance, you have to keep moving.’

Wij helpen bestuurders, directeuren en opleidingsmanagers om weloverwogen in beweging te blijven en zo samen lerend te veranderen. Eind april organiseren we een inspirerende startsessie van de leergang voor bestuurders in het MBO, tot juni is het nog mogelijk om in te stromen. Vragen over de startdata? Neem contact op met programmamanager Durk Piet de Vries.

Ontdek Lerend Veranderen voor bestuurders in het MBO
Ontdek Lerend Veranderen voor directeuren en opleidingsmanagers in het MBO

Logisch natuurlijk: de huidige aandacht voor zorgprofessionals, politiemensen en BOA’s. Om maar een paar ‘cruciale’ beroepsgroepen te noemen. Een heel groot deel daarvan wordt opgeleid in het MBO. Ze werken in de vuurlinie van de coronacrisis of ze zijn ‘de sjaak’: ontslagen of geen werk zoals facilitaire medewerkers en fitnesstrainers. Achter de schermen en vanuit hun virtuele thuiskantoren, zetten onderwijsleiders zich vaak onzichtbaar en bescheiden in voor “hun” studenten, docenten en medewerkers. Bestuurders, directeuren en managers in het MBO worden momenteel mentaal extra op de proef gesteld. Iemand die baanbrekend werk verricht heeft voor onze binnenkant is Sigmund Freud. Wat speelde er eigenlijk in zijn tijd? En wat als een onderwijsbestuurder, directeur of manager in het MBO bij Freud op de divan zou liggen?

Iedereen heeft zo zijn verslaving. Corona transformeert mij in de avonduren in een Netflix-junkee. Ik kies ervoor om de serie ‘Freud’ aan te klikken. Zijn gedachtegoed heeft me in leven en werk veel gebracht, dus ik ben benieuwd. En bovendien, zo bedenk ik me: het is misschien wel een aantrekkelijke kans … amusement en er valt vast iets te leren en te ontdekken, nietwaar?

Meteen in aflevering 1 kom ik in een scène terecht die mijn hart steelt. Het speelt zich af in een collegezaal. Zo’n fraaie, amfitheater-achtige. De fysieke onderwijsplek: het is vandaag de dag een beladen omgeving geworden waar zo bitter weinig gebeurt. Juist in het MBO waar de praktijk zo zwaar weegt en die je maar zo moeilijk kunt raken in een online les. Een mismatch voor MBO-studenten. Doeners die verplicht thuis moeten zitten. Dat accordeert natuurlijk voor geen meter. Stel dat we met Freud zouden zijn: hoe kunnen we hier dan naar kijken?

Hystera

Tja, het oog wil ook wat. Dat weten ze bij Netflix maar al te goed. Dus kijken we vanaf het begin van de serie naar een jonge, mooi bebaarde dr. Sigmund Freud, begeesterd en bij tijd en wijle onzeker. Hij worstelt met kritische vakgenoten, met zichzelf en zijn familie. Zijn theorie en prille praktijkwerk rondom ‘catharsis’ (psychoanalyse) is baanbrekend maar ook zeer omstreden. Eind 19e eeuw is ‘hysterie’ een bekende, psychische aandoening. Onze recente ervaring met het begrip betreft de massahysterie die gepaard gaat met rellende onrustmakers bij de invoering van de avondklok. Bij hysterie is er een compleet verlies van zelfbeheersing maar soms nog veel erger: ernstige vormen van angst.

De onbetwistbare en heersende diagnoses in Freuds tijd? Een fysiologische aandoening van het brein of een ordinaire schreeuw om aandacht. De geestesziekte wordt door de goegemeente gedempt en gedimd tegen de achtergrond van een dominerende maatschappelijke mal met bekrompen mores en strenge manieren. Vooral vrouwen zijn de klos waarbij ze volgens een klassiek en onderdanig ideaalbeeld ten dienste moeten staan van een masculiene wereld. Het woord hysterie is overigens afgeleid van ‘hystera’: het Griekse woord voor baarmoeder. In de Middeleeuwen werd gedacht dat hysterie bij vrouwen ervoor zorgde dat de baarmoeder rondzwerft in het lijf, op zoek naar een kind.

Deep down

Het MBO en Freud hebben iets essentieels gemeenschappelijk: passie voor de praktijk. Al vroeg in zijn loopbaan houdt Freud zich bezig met praktische experimenten en wat er nou wérkelijk gaande is, in het doen en laten van mensen. In zijn beroepsgroep ligt dat echter gevoelig. Freud ontpopt zich echter tot een invloedrijke wetenschapper met een erfenis die er nog steeds toe doet. De kern? Voluit onderzoeken en erkennen wat het échte verhaal is; al het mooie, het waarachtige en ook alle pijn, de folteringen, het traumatische. Vooral dat wat ‘deep down’ weggestopt en weggeduwd wordt. Wat er niet mag zijn maar er wel degelijk is. Wat Freud deed heeft in onze tijd doorgewerkt in allerlei afgeleide vormen van persoonlijke reflectie en vormen van zelfonderzoek omdat persoonlijke kwesties zich ook manifesteren op de werkvloer.

Mijn gedachten gaan weer naar de onderwijsleiders en het aspect van verbinden; een kerncompetentie in het leiderschap en in deze crisistijd nog belangrijker dan het al was. Maar hoe doe je dat via een Teams-meeting of Zoomsessie? Met dikwijls haperende verbindingen, onscherpe beelden, koekeloerend naar mensen en collega’s die je zo graag weer ‘es op ware grootte zou willen zien. En in hoeverre lukt het eigenlijk om in je uppie verbinding te maken met jezelf? Dat brengt ons weer bij ‘zielenknijper’ Freud.

Fragiel

In de tweede helft van de 19e eeuw leert Freud in zijn twintiger jaren het werk van Jean-Martin Charcot kennen en bezoekt hem in Parijs. In de herfst van zijn loopbaan houdt Charcot zich bezig met onderzoek naar hysterie waarvoor hij onder meer hypnose gebruikt. Geïnspireerd en gedreven om dit nieuwe behandelveld te exploreren kijk ik in de 1e aflevering van de Netflix-serie naar Freuds vurige pleidooi over ‘het onbewuste’. Het pleidooi grijpt me bij me de keel. De scène laat zien hoe broos Freud zich daar voelt, kwetsbaar. Hoe lastig het is om iets uit de doeken te doen wat je belangrijk vindt en waar je in gelooft.

Is dat ook niet wat onderwijsleiders vandaag de dag meemaken? Een bestuurder weet: ‘it’s lonely at the top’ maar het is nu wel erg lonely voor hen …. in de thuisomgeving. Hetzelfde geldt voor de onderwijsdirecteur, opleidings- of teammanager volop bezig met koortsachtig improviseren terwijl het tegelijkertijd knaagt en je je eenzaam voelt. Een verlangen om in dat onderwijsgebouw te zijn, met studenten, medewerkers en docenten.

In het hol van de leeuw

De zittende garde heeft altijd wat te verliezen. En zo is het ook destijds in Freuds woonplaats Wenen, een bloeiende stad. We schrijven eind 19e eeuw, de fin de siècle-periode. De bestaande orde wordt in dat tijdsgewricht volop op de proef gesteld. Neem bijvoorbeeld Charles Darwin met zijn revolutionaire evolutieleer. Een tijd met nieuwe verwachtingen maar ook met angst. Een tegenstrijdige en verwarrende tijd waarbij de macht van de ‘upper class’, de bourgeoisie wordt bedreigd. Ik luister weer naar Freud; ik zie hem de collegezaal inkijken. Hij oogt schuchter en vastberaden tegelijkertijd. Zijn toehoorders zijn sceptisch. Hoorbare, afkeurende opmerkingen. Bijna hooliganesk zoals mensen zich roeren. En toch …

‘Sigismund’ zoals hij officieel heet, zet door. Harde ‘data’ ontbreken in zijn betoog noch is zijn visie doorwrocht. Zijn opvattingen zijn fundamenteel anders en staan haaks op de traditie van De Verlichting waarbij wetenschap moet kloppen, rationeel en maakbaar. Ik denk aan die onderwijsleider. Plannen maken terwijl zoveel zekerheden op losse schroeven staan. Vooruitkijken in een onzekere, broze en onvoorspelbare tijd. Het wordt van leiders verwacht om richting te geven terwijl diezelfde leiders naar houvast zoeken, naar opties en scenario’s.

De zittende garde

Ik en zovelen met mij behoren ook tot een soort ‘zittende’ garde. Teruggetrokken en op een stoel achter een scherm. COVID-19 doet onze regering ertoe bewegen om een stevige mal te maken met leefregels, dwingende maatregelen en zelfs een avondklok, rationaal onderbouwd door RIVM- en WHO-data. We zijn allemaal patiënten van een wereld die nog steeds ziek is. Via ‘de socials’ en nieuwskanalen zie ik mensen hunkeren naar vrijheid en fysiek contact. Vaccinatie is de reddingsboei. Ik heb er een ambivalent gevoel bij: we willen ons weer vrij kunnen bewegen, onder de mensen, genieten van een spontaan drankje op het terras. Doen zoals we deden. En tegelijkertijd willen we het anders, niet meer routinematig op pad en niet klakkeloos terug naar toen want deze pandemische tijd heeft ons ook veel geleerd en gebracht.

Als ik het script zou moeten schrijven voor een extra Netflix-aflevering die zich afspeelt in het hier en nu, dan schat ik in dat Freud ook zijn ups en downs zou hebben, ook nieuwe inzichten op zou doen en online doormodderen. Hij zou vast ook blijven experimenteren en leren vanuit de praktijk. Hij zou het waarschijnlijk eens zijn met een andere baanbrekende wetenschapper van een volgende generatie na hem: Albert Einstein die ooit zei: ‘Life is like riding a bicycle. To keep your balance, you have to keep moving.’

Wij helpen bestuurders, directeuren en opleidingsmanagers om weloverwogen in beweging te blijven en zo samen lerend te veranderen. Eind april organiseren we een inspirerende startsessie van de leergang voor bestuurders in het MBO, tot juni is het nog mogelijk om in te stromen. Vragen over de startdata? Neem contact op met programmamanager Durk Piet de Vries.

Ontdek Lerend Veranderen voor bestuurders in het MBO
Ontdek Lerend Veranderen voor directeuren en opleidingsmanagers in het MBO