Mail ons

Overzicht

Sioo’s boekenplank: Onmacht in samenleving en organisatie

Blogpost 27 Feb 2020

Ook in 2020 kunnen we genieten van heel wat publicaties van Sioo’s docenten en partners. Het eerste boek dat we dit jaar op de plank mogen leggen is van Leike van Oss en Jaap van ’t Hek, met de intrigerende titel ‘Onmacht in samenleving en organisatie’, het vijfde boek van het duo.

Leike van Oss en Jaap van ’t Hek zijn al jarenlang verbonden aan Sioo als docent in verschillende opleidingstrajecten. Samen werken ze ook als organisatieadviseurs aan verandervraagstukken waar bedrijven mee worstelen. Het eerste thema waarop ze zich stortten was de vraag in hoeverre organisaties eigenlijk veranderbaar zijn. Rond dat thema organiseerden ze in 2002 een bijeenkomst, waarna het idee rijpte om hun bevindingen in een boek te verwerken. Het zou vervolgens nog zes jaar duren voor dat eerste boek verscheen, maar daarna was het hek van de dam.

Mensen raken de weg kwijt

Daar waar de vier vorige boeken zich vooral richtten op verandering in organisaties, is het hoofdthema in dit boek: onmacht in organisaties. Leike definieert onmacht als ‘het onvermogen om grip te krijgen op je onvermogen’. Leike: “Onmacht kun je niet meten, dus we kunnen niet per definitie zeggen dat het probleem nu groter is dan vroeger, maar we weten wel dat het nu veelvuldig zichtbaar is. Je ziet hoe mensen elkaar in de haren zitten op sociale media, hoe vaak mensen naar het Malieveld trekken.”

Ook in hun praktijk merken Leike en Jaap dat  veel mensen de weg kwijtraken in de de complexiteit van zowel maatschappij als organisatie. “Dat is wel toegenomen in vergelijking met pakweg twintig jaar geleden. Als je bijvoorbeeld kijkt naar een actueel thema, de Commissie Borstlap over de arbeidsmarkt, zie je dat de manier waarop we zijn doorgeslagen in het flexibiliseren van de arbeidsmarkt de hele structuur van de economie in gevaar brengt,” stelt Jaap. “We weten van complexe vraagstukken soms niet meer hoe we eruit moeten komen. Oplossingen die voorheen werkten, werken nu niet meer. Daardoor ga je je als individu behoorlijk onmachtig voelen,” vult Leike aan.

Het individu als verantwoordelijke

Het boek kijkt kritisch naar maatschappelijke ontwikkelingen. Een van die ontwikkelingen is de individualisering: het individu wordt vaak verantwoordelijk gemaakt om iets op te lossen dat groter is dan hemzelf, zonder dat hij daarvoor geëquipeerd is, terwijl het vaak om grotere, structurele maatschappelijke ontwikkelingen gaat. Jaap schetst een voorbeeld: “Op het moment dat iemand zegt ‘ik maak me zorgen over het milieu’ en daarop als reactie krijgt ‘zou je dan niet eerst eens beginnen met je afval beter te scheiden?’, dan reik je die persoon een individuele oplossing aan voor een probleem dat veel groter is. Dat veroorzaakt onmacht.”

Hetzelfde zien we gebeuren in organisaties. “Men probeert bijvoorbeeld medewerkers met elkaar verantwoordelijk te maken voor het vinden van oplossingen voor de  enorme lappendeken aan half-klare organisatievormen die naast elkaar zijn ontstaan. Veel organisaties experimenteren met die nieuwe organisatievormen en belasten het individu in de organisatie ermee om dat tot een goed einde te brengen. Er heerst een soort magische hoop ‘dat het wel goed zal komen’ als medewerkers zich daar maar gemotiveerd voor voelen, maar precies dat zorgt voor een groot gevoel van onmacht,” legt Leike uit.

Onmachtsverschijnselen

Het boek start met de verkenning van onmachtsverschijnselen die we zien in de maatschappij en wat daarvan de achterliggende oorzaken zouden kunnen zijn. Hierbij konden Leike en Jaap putten uit hun praktijkervaring, maar ook uit filosofische, sociologische en psychologische literatuur die recent is verschenen. “We vinden het leuk om de schijnwerper te zetten op onderwerpen waar we nieuwsgierig naar zijn,” vertelt Leike. “Jaap is daarbij heel erg van de actualiteit, ik ben meer van de theorie. Dat werkt heel goed samen, we redeneren heel verschillend, maar komen vaak tot dezelfde conclusies. Onze hersenen werken op zo’n manier met elkaar samen dat er een boek ontstaat waarin we niet meer weten welke zin door wie is geschreven.”

Je vindt onmacht op drie niveaus: op individueel, relationeel en systeemniveau. “Op dat laatste niveau zit onmacht die het lastigst grijpbaar is. We maken een analyse van hoe onmacht op systeemniveau ontstaat en hoe je daar organisatiekundig en veranderkundig in organisaties mee om kunt gaan’, vertellen de auteurs. “Het is een onderzoekend en beschrijvend boek; geen handleiding. Het komt tot een aantal conclusies over waar het misgaat en waarom. Er worden geen pasklare oplossingen aangereikt, dat kan ook niet. Het probleem van onmacht komt voort uit een grote complexiteit, die kan je niet lineair oplossen.”

Perspectief

Dit boek ziet onmacht niet als de afwezigheid van macht, maar als een verschijnsel op zichzelf. De auteurs hopen dat het debat over onmacht als zelfstandig verschijnsel hiermee verder gevoerd kan worden, inclusief de vraag: en wat doe je dan? Het zou mooi zijn als daar nadere oplossingsrichtingen uit voortkomen. “Dat worden nooit tien-stappen-lijstjes met pasklare oplossingen, daar zijn we niet van. En dat kan in dit geval ook niet,” merken ze op. “We verzetten ons tegen té makkelijke en individualiserende oplossingen. Die zorgen dat de onmacht groter wordt, terwijl het volgens ons de taak van bestuurders en managers is om die onmacht te verkleinen,” aldus Jaap.

‘Onmacht in samenleving en organisatie’ belicht dus een aantal maatschappelijke thema’s die vervolgens vertaald worden naar organisaties en de uitdagingen die het daar oplevert. Primair is het boek bedoeld voor managers, adviseurs en beleidsmedewerkers, die nadenken over organiseren en veranderen. “Dit boek lost het probleem van onmacht niet op. We hopen eigenlijk dat managers en beleidsadviseurs onrustiger worden bij het lezen van het boek. Maar ook dat ze perspectief zien, dat ze inzien waar de organisatie last van heeft en dat je er met kleine stapjes aan moet werken. We hopen ook dat mensen er activistischer van worden, wat meer naar de politieke kant van organisaties kijken en er niet van uitgaan dat omdat iets efficiënt is, het ook goed is.”

Jaap en Leike zijn verbonden aan verschillende Sioo-opleidingen. Zo vind je Jaap in Executive Change Management en Leike in de Studieweek Systemen waarin deelnemers uitgedaagd worden om meervoudig en systemisch naar de complexiteit in hun organisatie te kijken. ‘Onmacht in samenleving en organiatie’ is vanaf eind maart verkrijgbaar.

Ook in 2020 kunnen we genieten van heel wat publicaties van Sioo’s docenten en partners. Het eerste boek dat we dit jaar op de plank mogen leggen is van Leike van Oss en Jaap van ’t Hek, met de intrigerende titel ‘Onmacht in samenleving en organisatie’, het vijfde boek van het duo.

Leike van Oss en Jaap van ’t Hek zijn al jarenlang verbonden aan Sioo als docent in verschillende opleidingstrajecten. Samen werken ze ook als organisatieadviseurs aan verandervraagstukken waar bedrijven mee worstelen. Het eerste thema waarop ze zich stortten was de vraag in hoeverre organisaties eigenlijk veranderbaar zijn. Rond dat thema organiseerden ze in 2002 een bijeenkomst, waarna het idee rijpte om hun bevindingen in een boek te verwerken. Het zou vervolgens nog zes jaar duren voor dat eerste boek verscheen, maar daarna was het hek van de dam.

Mensen raken de weg kwijt

Daar waar de vier vorige boeken zich vooral richtten op verandering in organisaties, is het hoofdthema in dit boek: onmacht in organisaties. Leike definieert onmacht als ‘het onvermogen om grip te krijgen op je onvermogen’. Leike: “Onmacht kun je niet meten, dus we kunnen niet per definitie zeggen dat het probleem nu groter is dan vroeger, maar we weten wel dat het nu veelvuldig zichtbaar is. Je ziet hoe mensen elkaar in de haren zitten op sociale media, hoe vaak mensen naar het Malieveld trekken.”

Ook in hun praktijk merken Leike en Jaap dat  veel mensen de weg kwijtraken in de de complexiteit van zowel maatschappij als organisatie. “Dat is wel toegenomen in vergelijking met pakweg twintig jaar geleden. Als je bijvoorbeeld kijkt naar een actueel thema, de Commissie Borstlap over de arbeidsmarkt, zie je dat de manier waarop we zijn doorgeslagen in het flexibiliseren van de arbeidsmarkt de hele structuur van de economie in gevaar brengt,” stelt Jaap. “We weten van complexe vraagstukken soms niet meer hoe we eruit moeten komen. Oplossingen die voorheen werkten, werken nu niet meer. Daardoor ga je je als individu behoorlijk onmachtig voelen,” vult Leike aan.

Het individu als verantwoordelijke

Het boek kijkt kritisch naar maatschappelijke ontwikkelingen. Een van die ontwikkelingen is de individualisering: het individu wordt vaak verantwoordelijk gemaakt om iets op te lossen dat groter is dan hemzelf, zonder dat hij daarvoor geëquipeerd is, terwijl het vaak om grotere, structurele maatschappelijke ontwikkelingen gaat. Jaap schetst een voorbeeld: “Op het moment dat iemand zegt ‘ik maak me zorgen over het milieu’ en daarop als reactie krijgt ‘zou je dan niet eerst eens beginnen met je afval beter te scheiden?’, dan reik je die persoon een individuele oplossing aan voor een probleem dat veel groter is. Dat veroorzaakt onmacht.”

Hetzelfde zien we gebeuren in organisaties. “Men probeert bijvoorbeeld medewerkers met elkaar verantwoordelijk te maken voor het vinden van oplossingen voor de  enorme lappendeken aan half-klare organisatievormen die naast elkaar zijn ontstaan. Veel organisaties experimenteren met die nieuwe organisatievormen en belasten het individu in de organisatie ermee om dat tot een goed einde te brengen. Er heerst een soort magische hoop ‘dat het wel goed zal komen’ als medewerkers zich daar maar gemotiveerd voor voelen, maar precies dat zorgt voor een groot gevoel van onmacht,” legt Leike uit.

Onmachtsverschijnselen

Het boek start met de verkenning van onmachtsverschijnselen die we zien in de maatschappij en wat daarvan de achterliggende oorzaken zouden kunnen zijn. Hierbij konden Leike en Jaap putten uit hun praktijkervaring, maar ook uit filosofische, sociologische en psychologische literatuur die recent is verschenen. “We vinden het leuk om de schijnwerper te zetten op onderwerpen waar we nieuwsgierig naar zijn,” vertelt Leike. “Jaap is daarbij heel erg van de actualiteit, ik ben meer van de theorie. Dat werkt heel goed samen, we redeneren heel verschillend, maar komen vaak tot dezelfde conclusies. Onze hersenen werken op zo’n manier met elkaar samen dat er een boek ontstaat waarin we niet meer weten welke zin door wie is geschreven.”

Je vindt onmacht op drie niveaus: op individueel, relationeel en systeemniveau. “Op dat laatste niveau zit onmacht die het lastigst grijpbaar is. We maken een analyse van hoe onmacht op systeemniveau ontstaat en hoe je daar organisatiekundig en veranderkundig in organisaties mee om kunt gaan’, vertellen de auteurs. “Het is een onderzoekend en beschrijvend boek; geen handleiding. Het komt tot een aantal conclusies over waar het misgaat en waarom. Er worden geen pasklare oplossingen aangereikt, dat kan ook niet. Het probleem van onmacht komt voort uit een grote complexiteit, die kan je niet lineair oplossen.”

Perspectief

Dit boek ziet onmacht niet als de afwezigheid van macht, maar als een verschijnsel op zichzelf. De auteurs hopen dat het debat over onmacht als zelfstandig verschijnsel hiermee verder gevoerd kan worden, inclusief de vraag: en wat doe je dan? Het zou mooi zijn als daar nadere oplossingsrichtingen uit voortkomen. “Dat worden nooit tien-stappen-lijstjes met pasklare oplossingen, daar zijn we niet van. En dat kan in dit geval ook niet,” merken ze op. “We verzetten ons tegen té makkelijke en individualiserende oplossingen. Die zorgen dat de onmacht groter wordt, terwijl het volgens ons de taak van bestuurders en managers is om die onmacht te verkleinen,” aldus Jaap.

‘Onmacht in samenleving en organisatie’ belicht dus een aantal maatschappelijke thema’s die vervolgens vertaald worden naar organisaties en de uitdagingen die het daar oplevert. Primair is het boek bedoeld voor managers, adviseurs en beleidsmedewerkers, die nadenken over organiseren en veranderen. “Dit boek lost het probleem van onmacht niet op. We hopen eigenlijk dat managers en beleidsadviseurs onrustiger worden bij het lezen van het boek. Maar ook dat ze perspectief zien, dat ze inzien waar de organisatie last van heeft en dat je er met kleine stapjes aan moet werken. We hopen ook dat mensen er activistischer van worden, wat meer naar de politieke kant van organisaties kijken en er niet van uitgaan dat omdat iets efficiënt is, het ook goed is.”

Jaap en Leike zijn verbonden aan verschillende Sioo-opleidingen. Zo vind je Jaap in Executive Change Management en Leike in de Studieweek Systemen waarin deelnemers uitgedaagd worden om meervoudig en systemisch naar de complexiteit in hun organisatie te kijken. ‘Onmacht in samenleving en organiatie’ is vanaf eind maart verkrijgbaar.